Koolmonoxide en het lichaam
Leerdoel van deze les
Je kunt uitleggen hoe CO het lichaam aantast en welke klachten bij welke concentratie en duur horen.
Wat CO in het bloed doet
CO bindt aan de heemgroepen van hemoglobine en vormt carboxyhemoglobine (COHb). Die hemoglobine kan dan geen zuurstof meer vervoeren, en organen krijgen zuurstofgebrek. CO bindt ruim 200 keer sterker aan hemoglobine dan zuurstof (RIVM: ongeveer 200, WHO: 245), dus ook een klein aandeel CO in de lucht telt mee. CO werkt daarnaast op andere heme-eiwitten in weefsels, zoals in hart en zenuwstelsel. Daardoor zijn er al bij lage concentraties effecten die je niet uit het COHb-percentage kunt afleiden.
Extra gevoelig zijn zwangere vrouwen en de foetus, pasgeborenen, ouderen, mensen met hart- en longziekten en mensen met bloedarmoede of bloedziekten.
Klachten
- Mild: hoofdpijn, duizeligheid, misselijkheid, braken en wazig zien.
- Matig: verwardheid, flauwvallen, pijn op de borst en ademnood.
- Ernstig: bloeddrukdaling, hartritmestoornissen, insulten, coma en hartstilstand.
De klachten lijken op griep of voedselvergiftiging, en dat maakt herkenning moeilijk. Een bewoner met hoofdpijn en misselijkheid denkt niet snel aan CO. Daarom meet jij, en vertrouw je niet op wat mensen voelen.
Er bestaat geen vaste tabel van ppm × tijd × klacht
Het RIVM stelt dat het niet mogelijk en niet zinvol is om precies aan te geven bij welk COHb-percentage klachten ontstaan. Wat wel bestaat zijn richtwaarden en handelingskaders. Elk heeft een eigen doel en eigen doelgroep: verwar ze niet met elkaar.
Richtwaarden en handelingskaders
| Kader | Waarde | Voor wie en waarvoor |
|---|---|---|
| WHO binnenlucht (2010) | 100 mg/m³ per 15 min (circa 86 ppm), 35 mg/m³ per 1 uur (circa 30 ppm), 10 mg/m³ per 8 uur (circa 9 ppm), 7 mg/m³ per 24 uur (circa 6 ppm) | Gezondheidsrichtlijn voor de algemene bevolking, geen keuringsgrens voor toestellen |
| Wettelijke grenswaarde beroepsmatig (Arbeidsomstandighedenregeling) | 23 mg/m³ (20 ppm) als 8-uursgemiddelde, 117 mg/m³ (100 ppm) als 15-minutengemiddelde | Werknemers, niet bewoners |
| Schema voor installateurs (BRL 6000-25) | Ruimte onder 5 ppm: in bedrijf stellen. 5 tot 20 ppm: onderzoeken en oorzaak wegnemen. Boven 20 ppm: melden | Jouw handelen als certificaathouder (les 1.6) |
| Handelingskader voor gemeenten | 20 tot 400 ppm: onderzoek door BWT, het kader koppelt dit bereik aan milde klachten. Boven 400 ppm: ernstige hoofdpijn en levensgevaar, brandweer en ontruiming | Handreiking voor gemeenten, geen gezondheidsnorm. Milde klachten betekent niet ongevaarlijk: boven 20 ppm meld je altijd |
De Gezondheidsraad adviseerde in 2024 een lagere advieswaarde voor beroepsmatige blootstelling van 7,5 mg/m³ (6,4 ppm) als 8-uursgemiddelde. In de bijlage XIII die is nagelopen voor deze cursus (september 2026) staat nog 20 ppm.
Rekenvoorbeelden
Omrekenen. 1 ppm CO is 1,165 mg/m³. De WHO-waarde voor 1 uur is 35 mg/m³, dus 35 / 1,165 = 30 ppm.
Afname van COHb. COHb halveert in 3 tot 6 uur bij gewone lucht, in 0,5 tot 2 uur bij 100% zuurstof en in 20 tot 30 minuten bij hyperbare zuurstof. Neem als voorbeeldgetal (geen medisch advies) 10% COHb:
- gewone lucht, 6 uur: 10 × 0,5^(6 / 6) = 5% bij de langzame halfwaardetijd, 10 × 0,5^(6 / 3) = 2,5% bij de snelle
- 100% zuurstof, 2 uur: 10 × 0,5^(2 / 2) = 5% bij de langzame halfwaardetijd, 10 × 0,5^(2 / 0,5) = 0,6% bij de snelle
Wie in frisse lucht is, herstelt dus langzaam, en zuurstof versnelt dat. Ter vergelijking: niet-rokers hebben van nature 0,5 tot 1,5% COHb, iemand die een pakje per dag rookt 5 tot 6%.
Verdieping: de GGD-richtlijn
De GGD-richtlijn (uit 2008, aangehaald door de Gezondheidsraad in 2019) is bedoeld voor GGD-medewerkers met handmeters, niet voor monteurs. Ze noemt: 10 tot 25 ppm altijd extra metingen, 25 tot 50 ppm ingrijpen binnen 30 minuten, 50 tot 100 ppm ingrijpen binnen 15 minuten en boven 100 ppm het pand ontruimen en hulpdiensten waarschuwen. Het laat zien hoe verschillend kaders per doelgroep zijn: jouw kader is het schema, met 112 bij acuut gevaar.
Video's bij deze les
Beeldmateriaal van derden, als aanvulling. Oudere of buitenlandse video's kunnen andere data of regels noemen: de les volgt de actuele Nederlandse bronnen.
Test jezelf
Beantwoord de vragen om te merken of de stof zit. Na elk antwoord zie je de uitleg, ook als je het goed had.
1. Hoe veroorzaakt CO zuurstofgebrek in de organen?
2. Iemand vraagt je om de officiële tabel die per ppm en blootstellingsduur de klachten noemt. Wat is het juiste antwoord?
3. Een bewoner heeft sinds de vervanging van zijn ketel last van hoofdpijn en misselijkheid en denkt aan griep. Je meet 8 ppm CO in de opstellingsruimte. Wat doe je?
4. De WHO-richtwaarde voor 1 uur is 35 mg/m³. Hoeveel ppm is dat ongeveer (1 ppm = 1,165 mg/m³)?
5. Een bewoner heeft 12% COHb (voorbeeldgetal) en ademt frisse lucht. De halfwaardetijd is 4 uur. Hoeveel COHb blijft er na 8 uur?
6. Waarom kan een lage CO-concentratie toch gevaarlijk zijn voor een hartpatiënt?
Voordat je verdergaat
Flashcards uit deze les
Deze les levert 8 kaarten op. Zodra je de les afrondt, komen ze terug in je herhaalschema: kaarten die je goed weet steeds later, kaarten die je mist al de volgende dag.