Legionella en veilig tapwater
Leerdoel van deze les
Je kent de legionellarisico's en de verbrandingsgevaren van tapwater en weet hoe je een installatie daarop instelt.
Waar legionella groeit, en waarom 60 graden de norm is
Legionella is een bacterie die groeit bij watertemperaturen tussen ongeveer 25 en 50 graden; stilstaand water, een lange verblijftijd in de leiding en biofilm (een laagje aanslag waarin de bacterie voedsel en bescherming vindt) vergroten het risico. Daarom stelt het Waterwerkblad eisen die stilstand en de groeizone vermijden: elke leiding moet minstens eenmaal per week ververst of gebruikt worden, een leidingdeel dat dat niet is moet een terugstroombeveiliging krijgen, en een dode leiding of een dood eind mag niet voorkomen.
De temperatuureisen volgen uit diezelfde logica: hoe hoger de temperatuur boven de groeizone, hoe kleiner het risico. Bij een woninginstallatie zonder circulatie moet de temperatuur aan het tappunt bij normaal gebruik minstens 55 graden zijn; met circulatie, of bij een collectief leidingnet (bijvoorbeeld een appartementengebouw met een gezamenlijke ketel), geldt een strenger minimum van 60 graden, en bij circulatie ook in de retourleiding.
| Situatie | Minimale temperatuur aan het tappunt |
|---|---|
| Woning zonder circulatie | 55 graden |
| Woning met circulatie | 60 graden |
| Collectief leidingnet (zonder of met circulatie) | 60 graden |
Haalt een warmwatervoorraadtoestel (boiler) niet continu overal de vereiste temperatuur, dan moet het wekelijks thermisch worden gedesinfecteerd: kortstondig op een hogere temperatuur brengen om eventuele bacterien te doden. Incidentele pieken in het verbruik mogen de temperatuur tijdelijk laten zakken, mits die binnen 24 uur weer op de vereiste waarde is. Structureel lager instellen dan vereist is niet toegestaan, ook niet in combinatie met periodieke desinfectie.
Wat wel en niet onder jouw verantwoordelijkheid valt
Niet elk gebouw valt onder dezelfde regels. Het Drinkwaterbesluit wijst "prioritaire instellingen" aan waarvoor een zwaarder regime geldt: onder meer ziekenhuizen en bepaalde zorginstellingen, hotels en andere logiesverblijven (met uitzondering van recreatiewoningen), asielzoekerscentra, gebouwen met een celfunctie, zwembaden en jachthavens. Daar is een risicoanalyse en een beheersplan verplicht, opgesteld door een daarvoor gecertificeerd bedrijf, en werkt ISSO-publicatie 55.1 de eisen verder uit.
Een gewone woning is geen prioritaire instelling
Een gewone eengezinswoning of appartement staat niet op de lijst van prioritaire instellingen. Dat betekent niet dat legionella daar geen risico is: de basisregels uit NEN 1006 en de Waterwerkbladen (temperatuur, wekelijkse desinfectie als nodig, geen dode leidingen) gelden gewoon. Het betekent wel dat de zware verplichting tot een formele risicoanalyse en een beheersplan daar niet geldt. Weet dit onderscheid, zodat je een klant niet onnodig bang maakt voor iets dat wettelijk niet op hem van toepassing is, en niet onterecht denkt dat "gewoon een woning" betekent dat temperatuur er niet toe doet.
Verbrandingsgevaar: dezelfde temperatuur, een ander risico
Hier ontstaat een spanningsveld: dezelfde hoge temperatuur die legionella tegengaat, kan verbranding veroorzaken. Het Waterwerkblad noemt expliciet dat het instellen van de warmwatertemperatuur op 60 graden of hoger verbrandingsgevaar kan geven bij risicogroepen: kinderen, ouderen, psychiatrische patienten en mensen met een lichamelijke of geestelijke beperking. Een kindveiligheidsorganisatie noemt als indicatie dat water van 55 graden bij een kind al binnen enkele tientallen seconden ernstige brandwonden kan veroorzaken; deze cijfers zijn niet met een tweede, onafhankelijke bron gecontroleerd, maar de kern (hoge temperatuur is voor kwetsbare mensen gevaarlijk) staat vast in het Waterwerkblad zelf.
Heet tapwater kan direct verbranden
Water van 60 graden of hoger is nodig tegen legionella, maar kan bij aanraking al na korte tijd ernstige brandwonden veroorzaken, vooral bij kinderen en ouderen. Stel een toestel nooit hoger in dan nodig, en plaats bij risicogroepen altijd een thermostatische mengkraan met temperatuurbegrenzing tussen het toestel en het tappunt.
De oplossing is niet de temperatuur van het toestel zelf verlagen (dat vergroot het legionellarisico), maar een thermostatische mengkraan met temperatuurbegrenzing tussen het warmwatertoestel en het tappunt plaatsen. Zo blijft de temperatuur in de leiding en het voorraadvat hoog genoeg tegen legionella, terwijl het water dat uit de kraan komt begrensd is op een veilige temperatuur. Wordt zo'n mengkraan toegepast bij een niet-modulerend doorstroomtoestel, dan moet die volgens het Waterwerkblad voldoen aan de eisen van Kiwa-beoordelingsrichtlijn BRL-K610. De temperatuurbegrenzing van een mengkraan vraagt jaarlijkse controle: een kraan die vastloopt of verkeerd is afgesteld, beschermt niet meer.
Rekenvoorbeeld: waarom "lager instellen" geen oplossing is
Een boiler staat op 65 graden. Een bewoner met jonge kinderen vraagt de temperatuur te verlagen naar 45 graden uit angst voor brandwonden. Wat gebeurt er dan met het legionellarisico? Bij 45 graden zit de boiler midden in de groeizone van 25 tot 50 graden: het risico op legionellagroei neemt juist toe in plaats van af. De juiste oplossing is de boiler op minstens 60 graden te laten staan (of, bij een woning zonder circulatie, minstens 55 graden) en een thermostatische mengkraan te plaatsen die het water vlak voor het tappunt afkoelt tot een veilige temperatuur, bijvoorbeeld rond 38 graden voor een gezin met kinderen.
Praktijkgeval: renovatie van een badkamer met kinderen in huis
Bij een renovatie vraagt een klant met twee jonge kinderen om "gewoon veilig warm water". Je legt uit dat de boiler op minstens 60 graden blijft staan (tegen legionella), en dat je een thermostatische mengkraan met temperatuurbegrenzing plaatst bij de badkraan en de douche. Je wijst erop dat die begrenzing jaarlijks gecontroleerd moet worden, en dat dit geen vervanging is van gewoon toezicht: ook met een mengkraan test je bij een baby de temperatuur van het badwater altijd eerst met je elleboog of een badthermometer, zoals ook kindveiligheidsorganisaties adviseren.
Video's bij deze les
Beeldmateriaal van derden, als aanvulling. Oudere of buitenlandse video's kunnen andere data of regels noemen: de les volgt de actuele Nederlandse bronnen.
Test jezelf
Beantwoord de vragen om te merken of de stof zit. Na elk antwoord zie je de uitleg, ook als je het goed had.
1. In welk temperatuurbereik groeit legionella het best?
2. Welke minimale temperatuur geldt aan het tappunt van een woninginstallatie zonder circulatie, bij gebruik conform de ontwerpcondities?
3. Waarom is een gewone woning geen "prioritaire instelling" volgens het Drinkwaterbesluit?
4. Een bewoner met jonge kinderen wil de boiler van 65 naar 45 graden laten verlagen uit angst voor brandwonden. Wat is het juiste advies?
5. Wat moet een thermostatische mengkraan bij een niet-modulerend doorstroomtoestel volgens het Waterwerkblad hebben?
6. Hoe vaak moet de temperatuurbegrenzing van een thermostatische mengkraan bij risicogroepen worden gecontroleerd?
Voordat je verdergaat
Flashcards uit deze les
Deze les levert 8 kaarten op. Zodra je de les afrondt, komen ze terug in je herhaalschema: kaarten die je goed weet steeds later, kaarten die je mist al de volgende dag.