Verbindingstechnieken: solderen, knellen en persen
Leerdoel van deze les
Je kunt een soldeer-, knel- en perverbinding maken en beoordelen of hij goed en lekvrij is.
Drie technieken, drie toepassingen
Koperen buis wordt met drie hoofdtechnieken verbonden: solderen, knellen (een compressiefitting met een knelring) en persen (een fitting die met een pers- of knijptang blijvend om de buis wordt vervormd). Welke techniek waar past, hangt af van het medium (water, cv of gas), de toegankelijkheid (kun je later nog bij de verbinding?) en de voorschriften van de gebruikte fitting.
Zacht en hard solderen: het smeltpunt maakt het verschil
Zacht solderen gebruikt soldeer dat onder ongeveer 450 °C smelt (een tin-basis soldeer met een gewone brander); hard solderen (ook brazeren genoemd) gebruikt soldeer dat daarboven smelt en een hogere brandertemperatuur vraagt, vaak zuurstof-acetyleen. Voor een koperen gasleiding wordt hard gesoldeerd; zacht solderen, de gangbare methode voor koperen water- en cv-leidingen, is voor een gasleiding in de installatiepraktijk niet gebruikelijk en wordt afgekeurd. Welke methode een specifieke fitting toestaat, staat op de fitting zelf of in de voorschriften van de fabrikant: controleer dat, in plaats van een vaste regel voor elke fitting aan te nemen.
Knellen: snel, maar controleerbaar
Een knelkoppeling (compressiefitting) klemt bij het aandraaien van de moer een knelring om de buis. Het voordeel is dat je de verbinding zonder vlam maakt en later weer kunt losdraaien; het nadeel is dat een knelkoppeling meer ruimte inneemt dan een soldeer- of persverbinding en dat een te los of te strak aangedraaide moer een lek geeft. Voor koperbuis voor gas valt een knelkoppeling onder een eigen Gastec QA-keur (KE 35); dat is een andere keuring dan voor water of cv.
Persen: snel en met een ingebouwde controle
Bij persen wordt een fitting met een pers- of knijptang blijvend om de buis vervormd, met een rubber afdichtring die de verbinding dicht maakt. Sommige perssystemen (bijvoorbeeld met Viega SC-Contur) hebben een ingebouwde controle: een per ongeluk niet-geperste verbinding lekt zichtbaar tussen 0,1 en 0,65 MPa tijdens het vullen van de installatie, zodat de fout voor ingebruikname wordt ontdekt in plaats van pas tijdens gebruik.
Insteekdiepte aftekenen, altijd
Voordat je een pers- of knelfitting op de buis schuift, tekent je de insteekdiepte op het buiseinde af (met een viltstift of aftekenpotlood) en schuif je de buis tot aan die markering. Zo zie je vóór het persen of knellen of de fitting ver genoeg over de buis zit, en na het persen blijft de markering zichtbaar als extra controle.
Praktijkgeval: een lek na de drukproef
Je hebt een cv-leiding met vijf persverbindingen gemaakt en test de installatie met een drukproef. Bij één verbinding zie je water druppelen. Wat is de meest waarschijnlijke oorzaak en wat doe je?
- Controleer eerst of de insteekdiepte-markering nog op de juiste plek zit: is de fitting niet ver genoeg over de buis geschoven, dan is dat de oorzaak.
- Is de markering wel goed, controleer dan of de fitting daadwerkelijk geperst is: bij een systeem met SC-Contur lekt een niet-geperste verbinding juist zichtbaar tijdens de drukproef, wat het probleem meteen verklaart.
- Vervang de afdichtring of de fitting als hij beschadigd is, en test opnieuw voor je de leiding wegwerkt (in het plafond, de vloer of de muur).
Dit is precies waarom de drukproef vóór het afwerken gebeurt: een lek die je nu ontdekt, kost een paar minuten om te herstellen; een lek die je pas na het afwerken ontdekt, kost een sloopklus.
Rekenvoorbeeld: hoeveel verbindingen op één dag?
Een monteur maakt gemiddeld één persverbinding per 3 minuten (inclusief afkorten, ontbramen, aftekenen en persen) en werkt 6 productieve uren per dag.
| Grootheid | Waarde | Berekening |
|---|---|---|
| Beschikbare tijd | 6 uur = 360 minuten | Gegeven |
| Tijd per verbinding | 3 minuten | Gegeven |
| Aantal verbindingen | 360 / 3 = 120 | Rekenkundig maximum, zonder rekening te houden met onderbrekingen of controles |
Dit is een theoretisch maximum: in de praktijk kost een moeilijk bereikbare verbinding, een controle of een correctie meer tijd, dus reken in een planning niet met dit maximum als gemiddelde.
Video's bij deze les
Beeldmateriaal van derden, als aanvulling. Oudere of buitenlandse video's kunnen andere data of regels noemen: de les volgt de actuele Nederlandse bronnen.
Test jezelf
Beantwoord de vragen om te merken of de stof zit. Na elk antwoord zie je de uitleg, ook als je het goed had.
1. Wat is het verschil tussen zacht solderen en hard solderen?
2. Voor koperbuis voor gas geldt voor een knelkoppeling een eigen Gastec QA-keur. Welke is dat?
3. Waarom teken je de insteekdiepte van een pers- of knelfitting af op de buis voordat je hem insteekt?
4. Waarom wordt een koperen gasleiding hard gesoldeerd en niet zacht gesoldeerd?
5. Een monteur maakt gemiddeld één persverbinding per 3 minuten en werkt 5 productieve uren. Wat is het rekenkundige maximum aan verbindingen die dag?
6. Bij een systeem met Viega SC-Contur blijkt tijdens de drukproef één verbinding te lekken. Wat betekent dat waarschijnlijk?
Voordat je verdergaat
Flashcards uit deze les
Deze les levert 7 kaarten op. Zodra je de les afrondt, komen ze terug in je herhaalschema: kaarten die je goed weet steeds later, kaarten die je mist al de volgende dag.